این متن سندی رسمی از سازمان ملی استاندارد ایران است که دومین تجدیدنظر استاندارد ملی شماره ۱-۶۱۱۹ را معرفی میکند. این مقررات به بررسی سامانههای لولهگذاری پلاستیکی مدفون برای شبکههای فاضلاب و زهکشی بدون فشار اختصاص یافته است. استاندارد مذکور ویژگیهای مواد و معیارهای کارایی را برای لولهها و اتصالات ساخته شده از پلیاتیلن، پلیپروپیلن و پیویسی صلب با دیواره ساختمند تبیین میکند. محتوای سند شامل الزامات فنی، مراجع الزامی و تعاریف تخصصی است که با اقتباس از استانداردهای بینالمللی ISO تدوین شدهاند. همچنین فهرستی از متخصصان و اعضای کمیسیون فنی که در بازنگری این دستورالعمل در سال ۱۴۰۰ مشارکت داشتهاند، در متن ارائه شده است. این منبع به عنوان مرجعی برای تضمین کیفیت و ایمنی در زیرساختهای مدیریت آب و فاضلاب کشور عمل میکند.
نکات کلیدی در انتخاب، نصب و نگهداری لولههای دوجداره و ساختمند بر اساس استاندارد ملی INSO 9116-1
خلاصه مهمترین نکات کاربردی بر اساس استاندارد ملی ایران (INSO 9116-1) برای سامانههای لولهگذاری با دیواره ساختمند به شرح زیر است:
۱. مواد و ساختار لولهها
- استاندارد ملی INSO 9116-1 شامل لولههایی از جنس پلیوینیل کلرید صلب (PVC-U)، پلیپروپیلن (PP) و پلیاتیلن (PE) است که برای کاربردهای فاضلاب و زهکشی بدون فشار به صورت مدفون استفاده میشوند [۲۳].
- لولهها به دو نوع کلی تقسیم میشوند: نوع A با دیوارههای درونی و بیرونی صاف و نوع B با سطح درونی صاف و سطح بیرونی ساختمند (مانند دندانهدار یا موجدار) [۴۵، ۴۶].
۲. ویژگیهای ظاهری و شناسایی
- رنگ: لایه خارجی لوله باید سیاه، قهوهای مایل به نارنجی یا خاکستری باشد. توصیه میشود لایه داخلی دارای رنگ روشن باشد تا بازرسیهای ویدئومتری (CCTV) داخل لوله به سهولت انجام شود [۶۰، ۱۱۷].
- وضعیت ظاهری: لولهها باید فاقد تاول یا نواقصی باشند که مانع انطباق با استاندارد شود و دو انتهای لوله باید عمود بر محور لوله برش داده شده و صاف باشند [۵۹].
۳. نکات مربوط به نصب و خاکریزی
- سفتی حلقوی (Ring Stiffness): انتخاب رده سفتی مناسب (SN) برای لوله، به شرایط خاک و ترافیک محل نصب بستگی دارد [۷۰].
- تراکم خاک: کیفیت کارگذاری و تراکم صحیح خاک اطراف لوله در کنترل تغییر شکل آن اهمیت حیاتی دارد. در شرایط نصب عادی با تراکم خوب یا متوسط، میانگین تغییر شکل قطر داخلی لوله در بلندمدت باید کمتر از ۴٪ باشد [۷۷، ۸۱].
- عمق نصب: نمودارهای طراحی این استاندارد برای عمق نصب ۰/۸ تا ۶ متر و با در نظر گرفتن بار ترافیکی اعتبار دارند [۸۰].
۴. اتصال لولهها
- روشهای متداول اتصال شامل استفاده از حلقه درزگیر الاستومری (واشر) و یا روشهای جوشی مانند جوش لببهلب، جوش اکستروژنی و الکتروفیوژن است [۶۶].
- در جوش لببهلب، دیواره دو لوله در محل جوش نباید ساختمند باشد و باید از نوع تکجداره صاف استفاده شود [۶۶].
۵. راهنمای تمیزکاری و نگهداری
- روش جت آب: برای تمیزکاری لولههای پلاستیکی، استفاده از جت آب با حجم زیاد و فشار کم (حداکثر ۱۲۰ بار در نازل) نسبت به روش حجم کم و فشار بالا ارجحیت دارد. این کار خطر آسیب به دیواره لوله را به حداقل رسانده و رسوبات کنده شده را بهتر حمل میکند [۱۰۲، ۱۰۴، ۱۱۴].
- سرعت تمیزکاری: هنگام استفاده از جت آب، سرعت جابجایی معکوس نازل باید بین ۳ تا ۱۲ متر بر دقیقه باشد [۱۱۴].
۶. مقاومت شیمیایی
- این لولهها در برابر فاضلابهای شهری متعارف، آب باران و آبهای زیرزمینی با محدوده وسیعی از pH مقاوم هستند. برای فاضلابهای صنعتی یا آلوده به مواد شیمیایی خاص، باید مقاومت شیمیایی و دمایی لوله و واشرها به طور جداگانه بررسی شود [۷۵].
سوالات متداول
چرا توصیه میشود لایه داخلی این لولهها دارای رنگ روشن باشد؟
بر اساس استاندارد، اگرچه لایه خارجی لوله باید سیاه، قهوهای یا خاکستری باشد، اما توصیه اکید میشود که لایه داخلی لوله دارای رنگ روشن باشد [۶۰]. این ویژگی به بازرسان اجازه میدهد تا عملیات ویدئومتری (بازرسی با دوربین CCTV) را برای بررسی وضعیت لوله و اتصالات در طول دوره بهرهبرداری به سهولت انجام دهند [۶۰، ۱۱۷].
بهترین روش برای تمیزکاری و رفع انسداد این لولهها بدون آسیب رساندن به آنها چیست؟
بهترین روش، استفاده از جت آب با حجم زیاد و فشار کم (حداکثر ۱۲۰ بار در نازل) است [۱۰۳، ۱۱۴]. برخلاف روشهای با فشار بالا و حجم کم، این روش نه تنها خطر آسیب به دیواره لوله را به حداقل میرساند، بلکه به دلیل دبی بالاتر آب، رسوبات کنده شده را بهتر به سمت خروجی سامانه حمل میکند [۱۰۴].
چه عاملی بیشترین تأثیر را در جلوگیری از تغییر شکل بیش از حد لولههای مدفون دارد؟
اگرچه سفتی حلقوی خود لوله (SN) مهم است، اما کیفیت کارگذاری و تراکم صحیح خاک اطراف لوله نقش حیاتیتری در کنترل تغییر شکل دارد [۷۰، ۷۸]. در صورت نصب صحیح با تراکم خوب یا متوسط، میانگین تغییر شکل قطر داخلی لوله در بلندمدت باید کمتر از ۴٪ باقی بماند [۷۷، ۸۳].
آیا این لولهها در برابر تمامی انواع فاضلاب مقاوم هستند؟
لولههای تولید شده بر اساس این استاندارد در برابر فاضلابهای شهری متعارف، آب باران و آبهای زیرزمینی با محدوده وسیعی از pH مقاوم هستند [۷۵]. اما نکته مهم اینجاست که برای کاربرد در فاضلابهای صنعتی یا محیطهای آلوده به مواد شیمیایی خاص، مقاومت شیمیایی و دمایی لوله و واشرها باید به طور جداگانه و بر اساس استانداردهای مرجع (مانند ISO/TR 10358) بررسی شود [۷۵].
